Метаболикалық белсенділігі жоғары стартерлік культураларды пайдалану ет шикізатының құрылымдық және функционалдық қасиеттерін басқарылатын түрде модификациялаудың тиімді биотехнологиялық тәсілі ретінде қарастырылады. Ферментация процесі барысында микроорганизмдер бұлшықетінінің ақуыз-липидті матриксіне әсер етіп, миофибриллярлық және саркоплазмалық ақуыздардың протеолизін, бұлшықет талшықтарының құрылымдық дезорганизациясын қамтамасыз етеді, нәтижесінде еттің текстуралық сипаттамалары жақсарып, микробиологиялық тұрақтылығы артады. Ерекше ғылыми және практикалық қызығушылық дәстүрлі қышқыл сүт өнімдерінен бөлініп алынған автохтонды сүтқышқыл бактерияларын қолдануға бағытталған, өйткені олардың пайдаланылуы өнімнің аутентикалық дәмдік бейнесін сақтауға және ет өнімдерінің органолептикалық қасиеттерін мақсатты түрде жақсартуға мүмкіндік береді. Осы зерттеудің мақсаты дәстүрлі қышқыл сүт өнімі – «іркіттен» бөлініп алынған сүтқышқыл бактерияларымен байытылған тұздық қоспасының қой етінің құрылымдық, физика-химиялық және сенсорлық сипаттамаларына әсерін зерттеу болып табылады. Зерттеу нысаны ретінде бір жасқа дейінгі малдан алынған мойын бөлігінің қой еті пайдаланылды. Тұздау өңдеуі 5 % ас тұзын және 10 % ашытқы қолдану арқылы шприцтік енгізу және беткейлік жағу әдістерімен +4 °C температурада 36 сағат ішінде жүргізілді; бақылау үлгісі тұздауға және ферментацияға ұшыратылмады. Зерттеу нәтижелері LAB-пен байытылған тұздық жүйелерін қолдану бұлшықет тінінің pH көрсеткішін 5,72–5,87 аралығына дейін төмендетіп, су белсенділігінің артуына әкелетінін көрсетті, бұл ферментациялық процестердің қарқындануын және еттің ақуыздық матрицасының қайта құрылуын айқындайды. Микроқұрылымдық өзгерістердің ең айқын көрінісі ашытқының шприцтік енгізу әдісінде байқалып, миофибриллярлық құрылымының дезорганизациясы мен талшықаралық кеңістіктердің ұлғаюымен сипатталды. Ал беткейлік жағу әдісі құрылымның неғұрлым басқарылатын модификациясын қамтамасыз етіп, ылғал ұстау қабілетінің жоғарылауымен және май фракциясының төмендеуімен ерекшеленді. Сенсорлық талдау нәтижелері ашытқы қолданылған үлгілерде қой етіне тән иістің қарқындылығының төмендеп, ет-сүттік және сүттік хош иіс реңктерінің қалыптасқанын көрсетті.

Мақалада пісіріліп-ысталған шұжықтың технологиясын жетілдіру мақсатында сүт қышқылды микроорганизмдердің (СҚМ) оңтайлы концентрациясын таңдау және шұжықтың құрамына енгізу қарастырылған. Зерттеу барысында Lactobacillus curvatus және Staphylococcus carnosus микро- организмдерінен тұратын сүт қышқылды микроорганизмдер қоспасын қолдануға ерекше көңіл бөлінді. Бұл микроорганизмдер технологиялық әсерге жоғары төзімділік көрсетіп, адам ағзасының ішек микробиоценозын жақсартуға ықпал етеді. Пісіріліп-ысталған шұжықтың технологиясын жетілдіру барысында Lactobacillus curvatus және Staphylococcus carnosus микроорганизмдерінен тұратын сүт қышқылды микроорганизмдерінің қоспасының 0,01-0,03% аралықта мөлшері енгізілді. Бақылау үлгісі ретінде «Любительская» 1-ші сұрыпты пісіріліп-ысталған шұжықтың рецептурасы қолданылды. Үлгілердің физика-химиялық көрсеткіштерін салыстыру нәтижесінде сүт қышқылды микроорганизмдері қоспасының оптималды концентрациясы болып 0,02% мөлшері алынды. Зерттеу нәтижелері барысында 0,02% сүт қышқылды микроорганизмдер қоспасын қолдану пісіріліп-ысталған шұжықтың функционалдық, органолептикалық және микробиологиялық көрсеткіштерін жақсартатынын көрсетті. Бұл тәсіл химиялық консерванттарды азайтуға және тұтынушылардың заманауи талаптарына сәйкес өнім алуға мүмкіндік береді. Сүт қышқылды микроорганизмдерді пісіріліп-ысталған шұжықтарды өндіру технологиясында қолдануда сапалық көрсеткіштерді жақсартумен қатар, өнімнің функционалдық қасиеттерін жоғарлатады. Зерттеулер нәтижесінде сүт қышқылды микроорганизмдер қоспасын қолдану арқылы пісіріліп-ысталған шұжықтың технологиясы жасалды.

Бұл зерттеуде «Жасыл дән» сортының маш тұқымдарын өндіру кезінде сахарозаның аминқышқылдық құрамға әсері зерттелді. Өнімнің биологиялық құндылығын анықтайтын алмастырылмайтын амин- қышқылдарының (EAA) динамикасына ерекше назар аударылды. Талдауға сахарозасыз бақылау үлгілері және өндірудің 24, 48 және 72 сағатында 2% сахароза қосылған тәжірибелік нұсқалар алынды. Нәтижелер өндіру процесі аминқышқылдық профильдің елеулі өзгерістерімен қатар жүретінін көрсетті, бұл кезде сахароза ынталандырушы фактор ретінде әрекет етеді. Ең қарқынды өзгерістер 24–48 сағат аралығында байқалды, бұл кезде алмастырылмайтын және кейбір алмастырылатын аминқышқылдарының ең жоғары жинақталуы тіркелді. Атап айтқанда, лейцин және изолейциннің мөлшері 2895-тен 3654 мг/100 г-ға, лизиннің мөлшері 1523- тен 1838 мг/100 г-ға, фенилаланиннің мөлшері 1486-дан 1836 мг/100 г-ға, ал валиннің мөлшері 1178-ден 1459 мг/100 г-ға дейін артты. Бақылау үлгілерінде бұл аминқышқылдарының өсуі айтарлықтай төмен болды. Сонымен қатар аспарагин қышқылы мен аспарагиннің мөлшері 2658-ден 3315 мг/100 г-ға, ал глутамин қышқылы мен глутаминнің мөлшері 3966-дан 4916 мг/100 г-ға дейін артқаны байқалды, бұл азот алмасуының белсенділенуін және өндіру барысында протеолитикалық процестердің күшеюін көрсетеді. Графиктер мен жылу картасы түріндегі визуализация сахарозаның өскіндердің метаболикалық белсенділігін күшейтетінін және бос аминқышқылдарының жоғары жинақталуын қамтамасыз ететінін растады. Алынған нәтижелер маш тұқымдарын өндіру кезінде сахароза қосудың олардың тағамдық құндылығын арттырудың тиімді әдісі екенін және функционалды тағам өнімдерін әзірлеуде қолдануға болатынын көрсетеді.

Мақалада бордақылайтын жас ірі қараға арналған құрама жем құрамындағы кең қолданылатын жемдік жүгерінің орнына қуаңшылыққа төзімді жергілікті жемдік қонақжүгеріні енгізу қарастырылды. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығы өндірісін әртараптандыру және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жағдайында мал азықтық дәнді дақылдарды өсіруді дамытудың әлеуеті зор. Қазақстандағы қонақжүгері нарығы қарқынды дамып келеді, бұл аграрлық сектор тарапынан өсіп келе жатқан қызығушылықпен сипатталады. Климатты және егіс алқаптарының ұлғаюын ескере отырып, қонақжүгері дәстүрлі дәнді дақылдарға тартымды баламаға айналуда. Қазақстанның дәнді және қантты қонақжүгері сорттарын және шетелдік селекцияны зерттеу негізінде олардың негізгі экономикалық құнды белгілеріне баға берілді. Қонақжүгерінің «Волжское 51» және «Сажен» сорттары жоғары өнімділігімен, сабағының шырынындағы қанттың максималды мөлшерімен, сондай-ақ құрғақ зат пен дәннің мол өнімімен ерекшеленеді. Бұл сорттарды ғылыми мекемелер (селекциялық орталықтар) селекцияда жаңа сортты құрудың бас нысандары ретінде пайдаланады және Солтүстік Қазақстан облысының агроқұрылымдары мен шаруа қожалықтарына ұсынады. Әдебиет деректері қонақжүгерінің қуаңшылыққа төзімді, қоректік құндылығының жоғары екендігін және басқа азық түрлерін алмастыра алатындығын, мал шаруашылығын дамытуға ықпал ететіндігін көрсетеді. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері әртүрлі аудандарда өнімділігі жоғары қонақжүгері сорттарын пайдаланудың кең перспективасын көрсетеді. Бордақылайтын жас ірі қараға арналған тәжірибе құрама жеміндегі жемдік жүгеріні 25%, 50%, 75% және 100% қонақжүгерімен алмастыру рецебін есептеу нәтижесі 100 кг жемдегі жемдік бірлік көрсеткіші тәжірибе үлгілерінде бақылаумен салыстырғанда төмендегенін, алайда норма талабына сай екендігін, ал шикі протеин мөлшерінің бақылау нұсқасымен салыстырғанда тәжірибе топтарында жоғарылағаны байқалды.

Ет өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды күшейту жағдайында функционалды қоспалар мен заманауи сақтау технологияларын біріктіретін шешімдерді іздеу өзекті болып табылады. Осы зерттеу Өсімдік компонентін сақтау және қосу жағдайларын цифрлық бақылаудың ұлттық ет өнімдерінің сапасы мен микробиологиялық тұрақтылығына әсерін бағалауға бағытталған. Зерттеу нысаны сол формула бойынша жасалған өнімдер болды: бір топта стандартты формула қолданылды, екіншісінде потенциалды антиоксиданттық қасиеттері бар өсімдік компоненті қосымша енгізілді. Әр топ 30 күн бойы екі режимде сақталды: сандық бақылауда DIXELL XWEB300 жүйесі және дәстүрлі жағдайларда автоматтандырылған бақылаусыз. Кешенді талдау физикалық-химиялық көрсеткіштерді (қышқыл саны, пероксид саны, TBARS), микробиологиялық параметрлерді және органолептикалық бағалауды анықтауды қамтыды. Нәтижелер цифрлық мониторинг жағдайында сақталған өсімдік компоненті бар үлгілердің ең жақсы сақталу көрсеткіштерін көрсеткенін көрсетті: олар тұрақты органолептикалық қасиеттерімен, тотығу жылдамдығының төмендігімен және тұрақты микробиологиялық сипаттамаларымен ерекшеленді. Осылайша, функционалды ингредиенттерді сақтаудың сандық бақылауымен біріктіру ет өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігін арттыруда синергетикалық әсерді қамтамасыз етеді.

Қазақстанның қуаң климат жағдайында інгендердің өнімділігін арттыру жемнің сапасы мен теңгерімділігімен тығыз байланысты. Бұған дейін жарияланған зерттеуде (Processes, 2025, 13(10), 3362) полынь (Artemisia) қосылған экструдталған құрамажемнің технологиясы биологиялық белсенді қоспа ретінде әзірленген болатын. Осы зерттеуде құрамажем құрамындағы полыньдің әртүрлі дозаларының (0, 10 және 15 %) інгендердің сүт өнімділігіне және сүттің химиялық құрамына әсері бағаланды. Жемдеу 10 күн бойы «Шынғыс» шаруа қожалығының (Сарыағаш қ.) базасында жүргізілді. Мониторингке сүттің тәуліктік сауымы, майдың, ақуыздың және құрғақ заттардың массалық үлесі кірді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, экструдталған құрамажемдегі полынь мөлшерін 15 %-ға дейін арттыру сауымды 1,0 л-ге (1,9-дан 2,9 л-ге дейін) көбейтті, май үлесін 0,62 %, ақуызды – 0,56 %, құрғақ заттарды – 1,8 % арттырды. Жем құрамын талдау полыньдің 15 % қосылған нұсқасында флавоноидтар мен А, B1, B3 дәрумендерінің ең жоғары деңгейін анықтады. Регрессиялық талдау қоспаның әсерінің және жемдеу ұзақтығының статистикалық мәнділігін растады (R² = 0,92–0,97; p < 0,001). Жауап беттері факторлардың оң өзара әрекеттесуін көрсетті. Оптималды рецептура ретінде 15 % полынь қосылған экструдталған құрамажем анықталды, ол інгендердің сүт өнімділігін және сүт сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.

Бұл мақалада полба (Triticum dicoccum Schrank) дәнінен алынған ұнның технологиялық және наубайханалық қасиеттері зерттелді. Зерттеу барысында полба ұны әртүрлі ұнтақтау тәсілдерімен (дезинтегратор және CD1 жүйесі) алынып, оның құрылымдық-механикалық, термомеханикалық және реологиялық сипаттамалары кешенді түрде бағаланды. Құрылымдық қасиеттері «Структурометр СТ-2» аспабында, термомеханикалық сипаттамасы Mixolab 2 құрылғысында, ал қамырдың газ түзілуі мен газды ұстау қабілеті Reo F4 реоферментометрінде анықталды. Зерттеу нәтижелері полба ұнының ұнтақтау дәрежесі оның пластикалылығы, серпімділігі, су сіңіру қабілеті, желімше беріктігі және амилазалық белсенділігіне елеулі әсер ететінін көрсетті. Дезинтеграторда ұсақ ұнтақталған полба ұны жоғары пластикалылық пен газды ұстау қабілетімен сипатталса, CD1 жүйесінде алынған ұн тығыз әрі құрылымдық тұрақты қасиет көрсетті. Ұнтақталған полба ұнының сапасы сынақ нан пісіру арқылы анықталып, стандарттық көрсеткіштер бойынша сапасы жоғары деп таңдалған оның оптимал нұсқасы анықталды. Ал бақылау үлгісі реологиялық көрсеткіштер бойынша анағұрлым оңтайлы нәтижелер көрсетті. Алынған нәтижелер полба ұнын функционалдық және нан өнімдерін өндіруде қолданудың перспективалы екенін дәлелдейді және ұн алу технологиясын оңтайландыру үшін ғылыми негіз бола алады.

Мақалада Тәжікстан Республикасында бидай нанының биологиялық құндылығын арттыру мәселесі қарастырылған, мұнда нан дәстүрлі түрде негізгі азық-түлік өнімдерінің бірі болып табылады. Функционалдық компоненттердің көзі ретінде йодқа, темірге, кальцийге, фосфорға және басқа да микро- және макроэлементтерге бай Розенбах пиязынан (сиёхалаф) алынған өсімдік ұнтағын қолдану ұсынылады. Өсімдік шикізатына жүргізілген химиялық талдау нәтижелері Краков Аграрлық университетінің зертханаларында алынған, сондай-ақ 1, 3 және 5 % өсімдік ұнтағымен байытылған тәжірибелік нан үлгілерінің органолептикалық және физика-химиялық көрсеткіштері ұсынылған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ұнтақты 1–3 % мөлшерде енгізу нанның тағамдық және биологиялық құндылығын оның сапасын төмендетпестен арттырады, ал 5 % дозасы құрылымдық-механикалық қасиеттерінің нашарлауына әкеледі. Функционалды нан өндірудің өзіндік құнын анықтау бойынша экономикалық есеп жүргізіліп, технологияны енгізудің тиімді екенін растады. Есептеулер бойынша, йод тапшылығынан зардап шегетін адамдар мен жалпы халыққа ұсынылатын функционалдық мақсаттағы Розенбах пиязы (сиёхалаф) ұнтағы қосылған дайын бидай нанының 1 данасының бағасы 8 сомони 25 дирамды құрайды. Өнімнің рентабельдігі 17,99 %, ал сату рентабельдігі – 14,9 %, бұл қазіргі нан өндіру саласы үшін маңызды көрсеткіш болып табылады. Мұндай жаңа өнім түрін енгізу болашақта саланың дамуына, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға үлкен мүмкіндіктер береді. Алынған нәтижелер Розенбах пиязын халықтың минералдық құрамын жақсартуға бағытталған функционалдық нан-тоқаш өнімдерін жасау үшін пайдаланудың перспективалы екенін көрсетеді.

Мақала Шығыс Қазақстанда өсетін сібір балқарағайының жаңғағынан алынатын табиғи компонент – балқарағай майы негізінде фукционалдық тағам өнімдерінің ассортиментін кеңейту мүмкіндіктерін қарастыруғу арналған. Авторлар бұл шикізаттың ерекшелігіне назар аударып, оны тек майлардың көзі ғана емес, сонымен қатар аминқышқылдарға бай ақуыздарды камтитын биологиялық белсенді заттардың көзі ретінде бағалайды. Зерттеу барысында жаңғақтың барлық бөліктері – дәндерінің, қабықтарының және дән айналасындағы қабықшасыларының химиялық құрамы зертеліп, бұл өнімді терең өңдеу мүмкіндігін береді. Дән ақуыздарының аминқышқылдық құрамны ерекше көңіл бөлінді. Жұмыста сондай-ақ органикалық таза өнімдерге деген сұраныстың артуы аясында балқарағай майының жергілікті өндірістің өзектілігі мен Қазақстанның экспорттық әлеуті қарастырылды. Нәтижелер майларды, ақуыз концентраттарын, күнжара ұнын және биологиялық белсенді қоспаларды қоса алғанда, функционалдық қасиеттері бар тағамдарды алу мен байытудың жаңа технологияларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін. Осылайша, зерттеу сібір балқарағайын функционалды тамақтану үшін құнды компоненттердің көзі ретінде пайдаланудың пәнаралық маңыздылығын көрсетеді, тамақ өнеркәсібінің инновациялық даму бағыттарын ашады және май шикізатын терең өңдеудің жоғары тиімді, экологиялық таза технологияларын құруды ынталандырады. Алынған нәтижелер тағам Қазақстанның азық-түлік өніркәсібінде тамақ өнімдерін әзірлеуде және майлы дақылдарды өңдеудің жаңа түрлерін енгізуде пайдалануға болады.

Мақалада майлы дақылдардың дәстүрлі емес қалдықтарын құра жем құрамына енгізу арқылы сауынды сиырларға арналған жаңа құрама жем рецебін қолданудың тиімділігін зерттеуге бағытталған зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты жаңа құрама жемнің сүт өнімділігі деңгейіне, сондай-ақ сүттің сапалық құрамына әсерін бағалау болды. Зерттеулер "Ынтымақ" ШҚ базасында жасына, тірі салмағына және физиологиялық жағдайына ұқсас жануарлардан үш тәжірибелік тобын қалыптастыра отырып оларға ғылыми-шаруашылық тәжірибе жүргізілді. Тәжірибелі топтардағы сиырлар азығына жаңа рецеппен әзірленген құрама жем берілді, ал бақылау тобындағы сиырларға шаруашылықтың негізгі рационындағы жем ұсталды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде әзірленген құрама жемді қолдану сүт өнімділігінің артуына ықпал еткені анықталды. Ең үлкен орташа тәуліктік сүт екінші тәжірибелік топтағы сиырларда байқалды ол 23,2 кг құрады, бұл бақылау нұсқасымен салыстырғанда 16% - ға жоғары. Сонымен бірге сүттің сапалық көрсеткіштерінің жақсаруы, оның ішінде оның тағамдық және биологиялық құндылығының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылатын толыққанды ақуыздың құрамының арқаны анықталды. Ақуыздың мөлшері екінші тәжірибелік топтағы сиырлардың сүтінде жоғары екені дәлелденді. Тәжірибелі топтардың жануарлары сүттің негізгі физика- химиялық көрсеткіштері бойынша бақылау жануарларынан басым болды. Дәстүрлі емес шикізатты қоса отырып, құрама жемді қолдану астық компоненттерінің үлесін азайтуға, жемнің өзіндік құнын төмендетуге, олардың биологиялық сапасын арттыруға және өндірістің экологиялық тиімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Ет өнеркәсібінде өсімдік текті функционалдық құрамдастармен байыту өзектілігі жоғары, бұл тағамдық құндылықты арттырумен қатар, матрицаның механикалық қасиеттерін өзгертеді. Осы зерттеудің мақсаты – пісірілген шұжықтардың құрылымдық-механикалық қасиеттеріне коллаген гидролизаты мен мүкжидек ұнтағының әсерін бағалау. Зерттеу құрылымометрде стандартты екі циклдық схема бойынша жүргізіліп, қаттылық, серпімділік, когезия, қалпына келгіштік және шайналғыштық анықталды. Аппроксимация қарапайым сызықтық модельдермен және жұптық корреляциялық талдаумен орындалды. 10 % коллаген гидролизатын енгізу бақылаумен салыстырғанда көрсеткіштердің шамалы төмендеуіне әкелді, ал гидролизат деңгейі 10 % болғанда мүкжидек ұнтағын 1–3 % қосу барлық көрсеткіштердің дозаға тәуелді төмендеуін туғызды, бұл жоғары дисперсия түсіндіруімен (R²=0,89–0,99) сызықтық трендтермен расталды. Жұптық корреляциялық талдау мүкжидек үшін TPA-мен өте күшті кері байланыстарды көрсетті (r=−0,92…−0,98, p=0,0045–0,0250), ал гидролизат үшін статистикалық маңыздылығы жоқ орташа теріс байланыстар алынды (r=−0,50…−0,80, p>0,05). Нәтижелер құрылымдық-механикалық көрсеткіштерді төмендетуде негізгі фактор мүкжидек ұнтағы екенін көрсетеді; функционалдық ингредиенттің енгізу шектерін белгілеу үшін қосымша зерттеулер қажет. Алдағы жұмыстар факторлар өзара әрекеттесуін ескеретін RSM тәсілінде, органолептикалық бағалаумен, сондай-ақ реологиялық және микроструктуралық талдаумен жоспарлануда.

Адам ағзасының негізгі өмірлік жағдайларының бірі – тамақтану. Адамның денсаулығы, оның өнімділігі және өмір сүру ұзақтығы тамақтануды ұйымдастыруға байланысты. Толық және пайдалы тағам мәселесі әрқашан адамзат үшін ең маңыздыларының бірі болды. Күрделі экологиялық және әлеуметтік-экологиялық жағдайда тамақтану сапасы нашарлайды, осыған байланысты ауруларға төзімділікті арттыратын, адам ағзасындағы физиологиялық процестерді реттей алатын, оған ұзақ уақыт белсенді өмір салтын сақтауға мүмкіндік беретін ингредиенттері бар функционалды тамақ өнімдерін әзірлеу және өндіріске енгізу өзекті болып отыр. Жануарлар мен өсімдіктер шикізатына негізделген көп компонентті өнімдер жеткілікті тамақтану талаптарына жауап береді. Жаңа түрдегі функционалды тамақ өнімін құрудың негізгі қағидасы өнімнің толықтығы мен кепілдендірілген қауіпсіздігінің ең жоғары деңгейіне қол жеткізу болып табылады. Әр адам мен ұлттың денсаулығы көбінесе әдеттегі диетамен анықталады. Азық – түлік, адам ағзасын энергиямен, қажетті қоректік заттармен төмендетуден басқа, басқа да функцияларды орындайды, олардың ішіндегі ең маңыздысы- бірқатар аурулардың алдын алу және емдеу. Өндіріске емдік-профилактикалық өнімдерді енгізу БҰҰ қабылдаған адам тамақтануының гуманистік бағдарламасының бағыттарының бірі болып табылады. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) мәліметтері бойынша халықтың денсаулық жағдайы нашарлайды және әртүрлі аурулармен, соның ішінде алиментарлы аурулармен ауыратын адамдар санының артуымен сипатталады.

Бұл мақалада зертеуде ешкі сүтінен өндірілген жұмсақ ірімшіктің аминқышқылдық профиліне прополис қосудың әсері зерттелді. Прополистің этанолдық экстракты ірімшікке 0,5%, 1% және 2% концентрацияларда енгізілді. Зерттеу әдістеріне аминқышқылдарды сандық анықтау үшін жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, патогенді микроорганизмдердің тежелуін бағалау мақсатында микро-биологиялық сынақтар, өнімнің сақтау процесіндегі тұрақтылығын бағалау үшін физика-химиялық талдау, сондай-ақ өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтау үшін органолептикалық бағалау кірді. Нәтижелер прополистің аминқышқылдардың жалпы мөлшеріне елеулі әсер етпейтінін, алайда еркін аминқышқылдардың құрамын айтарлықтай арттыратынын көрсетті (мысалы, пролин 8–15%-ға, лизин 4–8%-ға, ал тармақталған тізбекті аминқышқылдар 3–6%-ға өсті). Бұл әсер микробиологиялық тұрақтылықтың жақсаруы мен протеолиздің бақылаулы жүруімен байланысты. Ірімшік алмастырылмайтын аминқышқылдардың жоғары деңгейін сақтайды, ал алмастырылмайтын аминқышқылдардың жалпы мөлшеріне қатынасы 42–43%-ды құрайды, бұл өнімді иммундық жүйесі әлсіреген немесе жоғары ақуызды тағамға мұқтаж адамдар үшін диеталық мақсатта қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, прополис патогенді микроорганизмдердің өсуін 80–95%-ға төмендету арқылы өнімнің сақтау мерзімін ұзартады.

Соңғы жылдары денсаулықты сақтау мен дұрыс тамақтану мәселелеріне деген қызығушылықтың артуына байланысты сүт өнімдеріне, соның ішінде ешкі сүтіне деген сұраныс тұрақты түрде өсіп келеді. Ешкі сүті өзінің жоғары тағамдық құндылығы, жеңіл сіңімділігі және гипоаллергенді қасиеттерімен ерекшеленіп, емдік-профилактикалық тамақтануда, сонымен қатар сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдарға арналған балама өнім ретінде кеңінен қолданылуда. Майсыздандырылған ешкі сүтінен жасалған йогурт қазіргі заманғы салауатты тамақтану қағидаларына сай келетін, төмен калориялы әрі пайдалы өнім болып табылады. Бұл зерттеу жұмысында майсыздандырылған ешкі сүтінен ашытылған сүт өнімін өндіру технологиясы қарастырылып, оның физика-химиялық, органолептикалық және тағамдық сипаттамалары бағаланды. Эксперименттер барысында ферментацияның әртүрлі температурасы (40℃, 42℃, 44℃), ашытқы дозасы (3%, 4%, 5%), ашыту уақыты (4 сағат, 5 сағат, 6 сағат) және ақ қант мөлшері (4%, 6%, 8%) зерттеліп, бір факторлы эксперименттік әдіс негізінде оңтайлы технологиялық параметрлер анықталды. Нәтижесінде ең тиімді көрсеткіштер: ферментация температурасы – 42℃, ашытқы мөлшері – 4%, ашыту ұзақтығы – 5 сағат, ал қант мөлшері – 6% деп белгіленді. Анықталған органолептикалық және құрылымдық сипаттамалар дайын өнімнің сапасының жоғары екенін көрсетті. Сонымен қатар, өнімнің құрамындағы С дәрумені (0,43 ± 0,14 мг/100 г), кальций (164,5 ± 1,17 мг/100 г), магний (11,91 ± 0,42 мг/100 г) және темір (0,05 ± 0,001 мг/100 г) сияқты микронутриенттер, сондай-ақ 13 түрлі аминқышқылдың болуы оның функционалдық құндылығын дәлелдейді. Аргинин, пролин, лизин, лейцин+изолейцин және валин сияқты аминқышқылдар бұлшықет тіндерінің қалпына келуіне, ағзадағы белсенді заттардың синтезіне тікелей әсер етеді. Зерттеу нәтижелері майсыздандырылған ешкі йогуртының құрамы теңгерімді, қорытылымы жоғары және физиологиялық белсенділікті арттыруға ықпал ететінін көрсетті. Бұл өнімді функционалдық, диеталық және спорттық тамақтану салаларында тиімді қолдануға болады.

Бұл мақалада еліміздегі сүт өнімдерінде қолданылатын шикізаттардың қоры, салыстырмалы түрде бағалары мен өсімдік текті шикізаттарды, соның ішінде соя ақуызын қолдану арқылы сүт өнімдерінің өндіріс технологиясын жетілдіру мәселелері қарастырылады. Соя ақуызы – тағамдық құндылығы жоғары, аминқышқылдық құрамы толыққанды өсімдік ақуызы. Оны сүт өнімдеріне қосу өнімнің құрылымын жақсартып, тағамдық және биологиялық құндылығын арттырады. Мақалада сүт өнімдеріне соя ақуызын қосу арқылы алынатын технологиялық артықшылықтар сипатталады: өнімнің тұрақтылығы, сақтау мерзімінің ұзаруы, май құрамының төмендеуі және экономикалық тиімділік. Сонымен қатар, соя ақуызының органолептикалық қасиеттерге әсері, өндірістік процестердегі рөлі және тұтынушылардың қабылдауы талқыланады. Зерттеу нәтижелері соя ақуызын қолдану сүт өнімдерін өндірудің заманауи әдістерін дамытуға ықпал ететінін және олардың сапасын арттыратынын көрсетеді. Бұл технология функционалды және диеталық өнімдер жасауға мүмкіндік береді, сүт өнімдерінің сапасын жақсарту, өндірістік технологияны дамыту бағытында маңызды ғылыми негіз бола алады. Зерттеудің қорытынды нәтижелері соялық концентрат қосылған сүтті ақуызды өнім функционалды тағам ретінде пайдалануға жарамды екенін көрсетті. Өнімнің тағамдық құндылығы мен шикізат қолжетімділігін ескере отырып, оны өнеркәсіптік деңгейде өндіру ұсынылады.

Жұмыста органолептикалық қасиеттері, тағамдық құндылығы және технологиялық жарамдылығы тұрғысынан тұт ұнтағы мен кең таралған жидек ұнтақтарының (қаражидек, таңқурай, мүкжидек, шырғанақ, құлпынай) салыстырмалы сипаттамасы ұсынылған. Зерттеудің өзектілігі – шикізатты сусыздандыру және ұнтақтау арқылы алынатын концентрленген жидек өнімдерінің ассортиментінің кеңеюімен байланысты. Бұл сақтау қолайлылығын қамтамасыз етеді, маусымдық тәуелділікті төмендетеді және тағам өнеркәсібінде кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Жидек ұнтақтарының құрамы мен функционалдық қасиеттері бастапқы шикізат түріне де, кептіру технологиясына да тәуелді екені көрсетілді, ал С дәрумені термиялық өңдеуге ең сезімтал компонент болып табылады. Ерекше назар табиғи тәттілігі жоғары, қышқылдығы төмен, тағамдық талшықтар мен минералдық заттарға, соның ішінде темірге бай тұт ұнтағына аударылды. Жеті көрсеткіш бойынша (тәттілік, қышқылдық, түс, еруі, ылғалдылық, хош иіс, жалпы баға) жүргізілген зертханалық бағалау оның ең жоғары интегралдық нәтижеге ие болғанын көрсетті. Тұт ұнтағы күнделікті қолдануға ең әмбебап әрі функционалдық тамақтану үшін перспективалы ингредиент екені анықталды, ал басқа жидек ұнтақтарын олардың өзіндік қасиеттері мен мақсатты қолданылуына қарай пайдалану орынды болып табылады.

Мақаладағы зерттеу сублимацияланған түйе сүті (ТС) негізіндегі жұмсақ балмұздақты әзірлеуге және техникалық-функционалдық талдауға арналған. Жұмыстың мақсаты – сублимацияланған түйе сүтін гипоаллергенді шикізат ретінде қолдану мүмкіндігін негіздеу және оның төмен температуралық десерттің технологиялық (құрылымдық тұрақтылық, еруге төзімділік) және физика-химиялық қасиеттеріне әсерін бағалау болды. Зерттеу әдістемесіне май қышқылдарының профилін талдау, макро- және микроэлементтік құрамды анықтау, сондай-ақ дайын өнімнің витаминдік құрамын құралдық физика-химиялық әдістермен бағалау кірді. Май қышқылдарының профилін талдау барысында қаныққан май қышқылдарының үстемдігі анықталды (78,6%), бұл өнімнің жоғары құрылымдық тұрақтылығын және пайдалану кезінде еруге төзімділігін қамтамасыз етеді, сонымен қатар түйе сүтінің ақуыздық матрицасының ерекшеліктерін, атап айтқанда, сиыр сүтінің негізгі аллергені – β-лактоглобулиннің табиғи болмауын өтейді. Өнім айқын функционалдық құндылыққа ие, себебі оның гипоаллергенді потенциалы расталды, ал С витаминінің мөлшері 634 мг/100 г құрайды (дәстүрлі аналогтармен салыстырғанда мыңдаған есе жоғары), бұл түйе сүті мен теңіз дәруменінің қасиеттерінің синергиясының нәтижесі. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы сублимациялық түйе сүтінің төмен температуралық десерттер құрамындағы технологиялық әлеуеті туралы түсінікті кеңейтуде, ал практикалық маңыздылығы – алынған нәтижелерді функционалды, арнайы тағам өнімдерін әзірлеуде қолдану мүмкіндігінде. Сонымен қатар, макроэлементтерде критикалық дисбаланс анықталды: кальцийдің жоғары мөлшері (173,9 мг/100 г) мен магнийдің (88,0 мг/100 г) болуы фосфордың (15,0 мг/100 г) және калийдің (10,2 мг/100 г) айқын жетіспеушілігімен қатар жүреді, сондай-ақ D₃ витаминінің болмауы өнімнің функционалдық құндылығына және физиологиялық сіңімділігіне тікелей әсер етеді. Осыған байланысты рецептураны міндетті түрде технологиялық түзетуді, физиологиялық тұрғыдан қолайлы Ca:P қатынасын қалпына келтіру үшін калий фосфаттарын енгізуді және минералдардың максималды биожетімділігін қамтамасыз ету үшін D₃ витаминімен фортификациялауды қажет деп санауға болады.

Мақалада әлемдік агроөнеркәсіптік трансформация жағдайындағы Қазақстан Республикасындағы астықты терең өңдеу (АТӨ) саласының жай-күйі мен даму перспективаларына кешенді аналитикалық шолу жасалған. Тарихи тұрғыда шикізат экспортына бағытталған қолданыстағы астық моделінің құрылымдық шектеулері, соның ішінде терең өңделген өнімдерге ішкі сұраныстың тапшылығы, жоғары осылған құны бар өңдеу қуаттарының жеткіліксіз дамуы, кадрлық-білім беру және ғылыми-әдістемелік алшақтықтар қарастырылады. Халықаралық статистика мен салалық дереккөздер негізінде саланың бағалық және технологиялық күн тәртібін айқындайтын негізгі өндірістік кластерлерге, жетекші елдер мен трансұлттық компанияларға сипаттама берілген. Бидай мен жүгерінің АТӨ индустриясы үшін базалық дақылдар ретіндегі рөліне, олардың жаһандық қосылған құн тізбегін қалыптастырудағы маңызына, сондай-ақ крахмал, глютен, биоэтанол, шәрбаттар және ферментация өнімдерінің әлемдік нарықтарының ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Жұмыста тиісті агротехнологиялық және институционалдық қолдау көрсетілген жағдайда, Қазақстанның бидай мен жүгеріні терең өңдеуді дамыту үшін айтарлықтай өнеркәсіптік әлеуетке ие екендігі көрсетілген. Елдің бидай глютенінің сапалық сипаттамаларына, географиялық орналасуына және транзиттік логистиканың дамуына байланысты экспорттық артықшылықтары негізделген. Шикізат теңгерімі, егіс алқаптары үшін бәсекелестік, нарықтардың құбылмалылығы және жобалардың өнеркәсіптік дайындығына қойылатын талаптарды қоса алғанда, тәуекелдер мен шектеулер бөлек қарастырылған. Қорытынды бөлімде басым өнімдік бағыттар мен Қазақстандағы саланы даму сценарийлері ұсынылған.

Үй жануарларына арналған жем өндіру секторы нутрициялық дәлдігі жоғары, экологиялық тұрғыдан тұрақты және этикалық жауапты ақуыз көздеріне деген сұраныстың артуына байланысты елеулі ғылыми өзгерістер кезеңін бастан кешіруде. Дәстүрлі мал шаруашылығы негізіндегі ингредиенттерге тәуелділік ресурстарды тиімсіз пайдалану, қоршаған ортаға әсер, шикізат сапасының құбылмалылығы және ұзақ мерзімді тұрақтылық мәселелерін туындатады. Осыған байланысты биотехнология саласындағы жетістіктер, әсіресе дәл ферментация және жасушалық өсіру арқылы алынатын ақуыз технологиялары, серіктес жануарлардың қоректенуіне арналған ақуыз өндірісін түбегейлі өзгертуге қабілетті балама шешімдер ретінде қарастырылуда. Дәлдік ферментация микроағзалардың көмегімен жануар тектес немесе функционалдық тұрғыдан жетілдірілген ақуыздарды жоғары тұрақтылық пен қауіпсіздік деңгейінде синтездеуге мүмкіндік береді. Ал өсірілетін ақуыздар дәстүрлі мал шаруашылығын қолданбай, жануар жасушаларын бақыланатын жағдайда өсіру арқылы өндіріледі. Бұл шолуда аталған технологиялардың ғылыми негіздері, тағамдық құндылығы, функционалдық тиімділігі, тұрақтылық аспектілері, қауіпсіздік мәселелері және нормативтік-құқықтық қиындықтары сыни тұрғыдан талданады. Қазіргі деректер дәл ферментация және жасушалық өсіру арқылы алынған ақуыздардың жоғары сіңімді, биожетімді және қоректік тұрғыдан жеткілікті бола алатынын көрсетеді. Дегенмен, ұзақ мерзімді денсаулық әсерлері, микронутриенттерді оңтайландыру және өндірісті ауқымды деңгейде экономикалық тиімді іске асыру мәселелері бойынша зерттеу олқылықтары сақталуда. Жалпы алғанда, бұл технологиялар «жобаланған қоректену» тұжырымдамасына негізделген жаңа парадигмалық бағытты білдіреді және болашақтағы тұрақты үй жануарлары жем жүйелерін қалыптастырудың маңызды жолын ұсынады.

Ішек микробиомасы серіктес жануарлардың денсаулығы, метаболизмі және аурулардың даму нәтижелерін айқындайтын негізгі факторлардың бірі ретінде танылды. Жоғары өнімді секвенирлеу және метаболомика саласындағы жетістіктер иттер мен мысықтардың ағзасындағы күрделі микробтық экожүйелерді анықтап, олардың рацион құрамымен, иесінің генетикалық ерекшеліктерімен және қоршаған орта факторларымен динамикалық өзара әрекеттесетінін көрсетті. Бұл шолу үй жануарларындағы ішек микробиомасының қоректік заттардың алмасуына, иммундық реттелуге, метаболикалық ауруларға және функционалдық рациондарға жауабына әсерін сипаттайтын қазіргі ғылыми деректерді жүйелейді. Біз рационның микробтық құрам мен функцияға әсер ету механизмдерін қарастырып, жаңа функционалдық ингредиенттердің (пребиотиктер, пробиотиктер, постбиотиктер, ашытылған компоненттер) рөлін бағалаймыз және микробиомалық профильдеу негізінде дербестендірілген қоректену стратегияларын талқылаймыз. Сонымен қатар, микробиомалық ғылымды үй жануарлары тағамын әзірлеу мен клиникалық тәжірибеге енгізуге қатысты зерттеу олқылықтары мен болашақ бағыттарды анықтаймыз. Ішек–рацион– иесі арасындағы өзара әрекеттесуді түсіну және тиімді пайдалану денсаулықты оңтайландыруға, аурулардың алдын алуға және келесі буындағы үй жануарлары тағамын дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Пәнаралық тәсіл іргелі микробиология мен қолданбалы нутрициология арасындағы алшақтықты жою үшін аса маңызды.

Мақалада бидай ұнын микронутриенттермен байыту технологиялық аспектілері қарастырылған, бұл халық арасында өмірлік маңызды витаминдер мен минералдардың тапшылығы өсіп отырған жағдайда кеңінен тұтынылатын өнімдердің тағамдық және биологиялық құндылығын арттырудың тиімді әдісі ретінде ұсынылады. Зерттеудің мақсаты – органикалық селен және KAZvit кешенді витамин-минералдық қоспасымен байытылған бірінші және жоғарғы сортты бидай ұнынан нан өндіру бойынша технологиялық шешімдерді әзірлеу және ғылыми тұрғыдан негіздеу, тестінің тұрақты нандық қасиеттерін және дайын өнімнің сапасын сақтау. Жұмыс аясында ұнды дайындау және байыту, қамырды илеу, ашыту, қалыптастау, көтерлу және пісіру кезеңдерін қамтитын нан өндірісінің технологиялық схемасы жасалып, апробациядан өткен қезінде процестің параметрлері мен рационалды мөлшерлеулер анықталған. Зерттеудің ғылыми маңызы – органикалық селен мен витамин-минералдық кешеннің қамырдың реологиялық қасиеттеріне және нан құрылымының қалыптасуына әсер ету заңдылықтарын анықтауда, ал практикалық мәні әзірленген технологияны Қазақстан Республикасының нан-тоқаш өндірісі кәсіпорындарында енгізу мүмкіндігінде. Органикалық селен мен KAZvit кешенінің қамырдың реологиялық қасиеттерін сақтау және жақсарту үшін оңтайлы мөлшерлері анықталған. Бірінші сортты ұн үшін қамырдың жоғары созылғыштығы (94–97 мм), қамырдың күші 466 бірлік деңгейінде және серпімділіктің минималды өзгерістері (123–127 мм) сақталса, жоғарғы сортты ұнда созылғыштық біраз төмендегенімен (75–133 мм), қамырдың күші (388–440 бірлік) және серпімділігі (125–140 мм) сақталған, бұл әр екі сортты да түрлі құрылымдық-текстуралық сипаттамалары бар нан алу үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Байытылған ұн негізінде тәжірибелік нан үлгілері дайындалып, олардың органолептикалық және физико-химиялық көрсеткіштері бағаланған. Нәтижелер көрсеткендей, селен, темір, мырыш және B тобы витаминдерінің мөлшері пісіру процесінен кейін сақталады, ал ұнтақтық, қышқылдық, ылғалдылық, пісіп жетілу және промес көрсеткіштері нан-тоқаш өнімдерінің сапа талаптарына сәйкес келеді. Алынған нәтижелер әзірленген технологиялық схеманың тиімділігін және функционалды нан өндіру үшін өнеркәсіптік қолданыс перспективаларын растайды.

Бұл мақалада әртүрлі елдерде өндірілген ерлер ұйық (шұлық) бұйымдарының сапалық көрсеткіштері салыстырылып, олардың сапасын арттыру жолдары жан-жақты зерттелді. Зерттеу объектілері ретінде Қазақстан, Қытай, Түркия, Корея және Өзбекстан елдерінде өндірілген классикалық ерлер ұйықтары таңдалды. Негізгі зерттеу әдістері ретінде тоқыма бұйымдарының тозуға төзімділігін анықтау, ауа өткізгіштік көрсеткішін өлшеу, токсиндік индексін талдау, бояудың жууға, үйкеліске және терге тұрақтылығын тексеру, сондай-ақ өнім бетіндегі электр өрісін анықтау қолданылды. Нәтижелер Түркия өндірісіндегі ұйық бұйымдарының физика-механикалық және гигиеналық қасиеттері бойынша ең жоғары деңгейде екенін көрсетті. Бұл олардың тығыз тоқыма құрылымы мен жоғары сапалы табиғи талшықтарды қолдануымен түсіндіріледі. Өзбекстан және Корея өнімдері кейбір көрсеткіштер бойынша төмен нәтиже көрсетті, ал Қазақстан және Қытай өнімдері орташа көрсеткішке ие болды. Зерттеу нәтижелері тоқыма және трикотаж бұйымдарының сапасын арттыру үшін табиғи талшық үлесін көбейту, экологиялық таза материалдарды пайдалану, өрім құрылымын жетілдіру және заманауи өндіріс технологияларын енгізудің маңызды екенін көрсетті. Сондай-ақ, сапалы және қауіпсіз өнім өндіру арқылы тұтынушы денсаулығын қорғау және жеңіл өнеркәсіп саласының даму деңгейін көтеру мүмкін екендігі дәлелденді. Бұл жұмыс трикотаж бұйымдарын сапалы, ұзаққа шыдамды және гигиеналық тұрғыдан қауіпсіз етуге бағытталған нақты ұсыныстар береді.

Жұмыс аяқ киімнің үстіңгі бөлігі дайындамасын қалыпқа отырғызып дайындау технологиясы мен жабдықтарын жетілдіруге бағытталған. ЗНК типті машиналарда тарту-қаттау әдісімен аяқ киімнің үстіңгі бөлігін қалыптау процесінің маңызды кемшіліктерінің бірі – аяқ киім дайындамасының тұмсық және одан жоғары орналасқан аймақ бойынша деформацияның біркелкі бөлінбеуі болып табылады. Атап айтқанда, қалыптау бетінің контурларын бойлай орналасқан перифериялық аймақтарда дайындаманың ең үлкен көлденең деформациялары байқалады. Бұл аймақтардағы созылу шамасы орталық бөліктегі деформациядан 3–4 есе және одан да көп болуы мүмкін. Сонымен қатар, ең жоғары орташа (ені бойынша) көлденең созылу мәндері тұмсық бөлігінде байқалып, тұмсықтан жоғары аймаққа қарай жақындаған сайын бірнеше есеге азаяды. Тарту-қаттау әдісі кезінде дайындама беті бойынша созылудың мұндай біркелкі бөлінбеуі материалдың жеткілікті түрде тартылмауына және былғарының пайдалы қасиеттерінің толық пайдаланылмауына алып келеді. Бұл мақала авторлардың аяқ киім өндірісіндегі тарту-қаттау операцияларына арналған жаңа тәсілдер мен құрылғыларды жетілдіру бойынша жүргізген зерттеулеріне негізделген. Аяқ киімнің тұмсық және одан жоғары орналасқан аймағында деформацияны біркелкі бөлу үшін тұмсықтан жоғары орналасқан аймағында қосымша созылуды қамтамасыз ететін жетілдірілген ұлтарақ тіреуіші конструкциясы ұсынылды. Қалыптау бетінің контурларын бойлай дайындаманың біркелкі созылуын қамтамасыз ету үшін дайындаманың алдыңғы бөлігін әркелкі жылыту және ылғалдандыру әдістері қолданылды. Зерттеудің мақсаты – аяқ киімнің пішін тұрақтылығын арттыру және бастапқы дайындаманың ғылыми негізделген ауданын анықтау арқылы былғары материалдарын үнемдеу, сондай-ақ оның рационалды деформациясын, қалып бетінің (пуассонның) конфигурациясын және басқа факторларды ескере отырып, өндірілетін аяқ киімнің сапасын жақсарту. Жұмыс аяқ киімнің үстіңгі бөлігі дайындамасын қалыпқа отырғызуға арналған заманауи технологиялар мен жабдықтарды пайдалана отырып, есептік-талдамалық әдіспен орындалды. Зерттеу нәтижелері өндірілетін аяқ киім сапасын арттыруға, бастапқы дайындаманың ғылыми негізделген өлшемдері мен ауданын оңтайландыру арқылы өнімнің өзіндік құнын төмендетуге, сондай-ақ аяқ киімнің үстіңгі бөлігі дайындамасын қалыпқа отырғызуға арналған жабдықты жетілдіруге мүмкіндік береді.

Бұл мақалада балалар киімінің өзектілігі мен қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы сұранысын анықтайтын факторлар жан-жақты талданады. Балалар киіміне қойылатын негізгі талаптар, атап айтқанда гигиеналық, эргономикалық, эстетикалық, психологиялық және экологиялық аспектілер, сондай-ақ оларды жобалау мен өндіру үдерісінде жүзеге асыру ерекшеліктері қарастырылады. Киімнің құрылымы, түс үйлесімі мен тоқыма материалдарының баланың денсаулығы мен психоэмоциялық жағдайына әсері ерекше атап өтіледі. Баланың жас және физиологиялық ерекшеліктерін ескеру қажеттілігі, сондай-ақ қауіпсіз, экологиялық таза және сертификатталған маталарды қолданудың маңыздылығы көрсетіледі. Зерттеу барысында Өзбекстандағы балалар киімі нарығының қазіргі жағдайына талдау жасалып, импорттық өнімдердің басымдығы, жергілікті өндірістің жеткіліксіздігі және инновациялық технологиялардың шектеулі қолданылуы сияқты негізгі мәселелер анықталды. Мақалада киімнің пайдалану мерзімін ұзартуға, оның функционалдылығын арттыруға және экономикалық тиімділігін жақсартуға мүмкіндік беретін трансформациялық элементтерді енгізу жолдары ұсынылады. Сонымен қатар тұрақты дизайн мен цифрлық технологиялардың бейімделгіш әрі экологиялық таза балалар киімін жасаудағы рөлі көрсетіледі. Алынған нәтижелер дизайнерлерге, өндірушілерге және тоқыма мен жеңіл өнеркәсіп саласындағы зерттеушілерге практикалық тұрғыдан пайдалы болады.

Мақалада табиғи бояғыштарды қолдана отырып, жүн материалдарын бояу технологиясын алу бойынша зерттеу нәтижелері келтірілген. Текстиль материалдарының экологиялық және функционалдық құндылығын арттыру үшін өсімдік тектес табиғи пигменттер және бояғыштың талшыққа берік бекітілуіне ықпал ететін тиімді қосалқы заттар қолданылды. Бояу процестерін жеделдетудің заманауи тәсілдері, соның ішінде бояудың тегістігін, түстердің сыртқы әсерлерге төзімділігін қамтамасыз ететін және жүн маталарының физикалық-механикалық қасиеттерін төмендетпейтін физика-химиялық әдістер қарастырылған. Бояғыштар мен модификаторлардың концентрациясы, өңдеудің температуралық-уақыттық режимі, ортаның қышқылдығы сияқты бояу параметрлерін оңтайландыру бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілді. Түсті үлгілердің сапалық сипаттамалары, соның ішінде түс қарқындылығы мен беріктігі, бояудың тегістігі және материалдың тактильді қасиеттері зерттелді. Ұсынылған технологиялық шешімдер экологиялық қауіпсіз, энергияға үнемді бояу технологиясын өндірістік процестерде қолдану мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Әзірленген бояу технологиясы жеңіл өнеркәсіпте сұранысқа ие сәндік және функционалдық қасиеттері бар табиғи талшықтардың текстиль өндірісінде, яғни киім, аксессуарлар және интерьерлік текстиль бұйымдарын шығаруда қолданылуы мүмкін.

Бұл зерттеу күнделікті қолдануға ыңғайлы және созылмалы аурулары бар адамдардың қажеттіліктеріне арнайы бейімделген трикотаждан жасалған Е-трикотаж бұйымдарын жасауға бағытталған. Біз ұсынған өнімдерге қыздыратын элементтері мен адамның дене температурасын өлшейтін арнайы датчиктері бар кеудеше мен тізеқаптар жатады. Өнімдердің ыңғайлы құрылымы оларды спортшылар жаттығу кезінде және күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік береді. Бұйымдар қосарланған біртегіс, пресс және ластик 2X2 өрімдерімен жүн иірім жібінен тоқылған. Тізеқаптарды дайындау барысында әртүрлі тығыздықтағы қосарланған біртегіс өрімінен үлгілер әзірленген. Тізеқаптардың екі шеті оның форматұрақтылығын сақтау мақсатында созылмалы ластик өрімімен тоқылған, бұл бұйымның сырғып кетпеуін қамтамасыз етеді. Кеудешенің негізгі бөлігі үшін пресс өрімі таңдалған, өйткені ол жоғары пішін тұрақтылық қамтамасыз етеді және рельефті, әрі көлемді бұйым тоқуға мүмкіндік береді, сондықтан пресс өрімі жылы киімдер үшін өте қолайлы. Кеудешенің төменгі бөлігінде электронды элементтерді орнату үшін қажетті құрылымдық беріктік пен монтаж мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында қосарланған біртегіс өрімі қолданылған. Қыздырғыш элементтер мен дене температурасын өлшейтін датчиктер бұйымдарға қосарланған біртегіс өрімімен тоқу барысында әдейі жасалған тесіктер арқылы еңгізілген.

Мақала тұрақты сәнді дамыту үшін табиғат пен адам арасындағы үйлесімді қатынастардың мысалы ретінде этноэкологиялық дәстүрлерді зерттеуге арналған. Жұмыс барысында дәстүрлі тәжірибелер мен заманауи экологиялық тәсілдер арасындағы параллельдер анықталады. Экодизайн контекстінде мәдени мұраны жаңғыртуға байланысты әлемдік және қазақстандық дизайн шешімдері талданады. Табиғи қалыптасқан экологиялық тұрақты жүйе болып табылатын қазақ ұлттық костюмін жобалаудың этноэкологиялық дәстүрлерінің ерекшеліктерін зерттеуге ерекше назар аударылады. Киімнің философиялық түсінігінде қазақ халқының әлемге шығармашылық және ойшылдық көзқарасы көрініс тапты. Ол Ғаламның барлық элементтерінің өмірлік құндылығын терең интуитивті түсінуге негізделген. Осындай экологиялық ойлаудың қазіргі заманға өзектілігі мен үйлесімділігі атап көрсетілген. Мақаланың мақсатына сәйкес этностильдегі әйелдерге арналған шапанының эксперименттік авторлық үлгісі жасалды, ол үшін жайлылық, көпқырлылық, қозғалғыштық, беріктік, терең мағына тән. Нәтижелер мәдени мұраға негізделген тұрақты сән туралы жаһандық дискурсқа үлес қосуға бағытталған. Этноэкологиялық мәдениетті, дәстүрлі білім мен тәжірибені сақтау, жеткізу және бейімдеу тұрақтылықтың ажырамас бөлігі болып табылады. Ол қоршаған ортаға, қоғамға, өз гардеробына жауапты көзқарасты қалыптастыруға, эстетикалық талғамды дамытуға және қолөнер дәстүрлерін жаңғыртуға ықпал етеді.

Мақалада стационар жағдайындағы жайлылық, гигиеналық, тазалық, қауіпсіздік және функционалдылық деңгейлерін арттыруға бағытталған аурухана пациенттеріне арналған инновациялық арнайы киімді дайындау процестері қарастырылған. Арнайы пациенттер киімінің қолданыстағы модельдеріне толық жүйелік талдау жүргізіліп, олардың негізгі кемшіліктері анықталды, яғни қозғалыс шектеулігі, күтім жасау қиындықтары, ауаөткізгіштігінің төмендігі, әртүрлі клиникалық және климаттық жағдайларға төмен бейімделуі, сондай-ақ пациенттер мен медицина мамандары үшін ыңғайсыздық. Зерттеу негізінде модульдік қол жеткізу жүйесі, магниттік қапсырма және адаптивті желдету панелі бар арнайы киімнің жаңа моделі ұсынылды. Жаңа инновациялық арнайы киім жеңіл қолданысты, микроклиматты жеке реттеуді, эргономиканы және жалпы ыңғайлылық деңгейін арттыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар пациенттер мен медицина саласының мамандарының арасында материалдарды, түстік шешімін, пайдалану ыңғайлылығы, функционалдылығы мен эксплуатацияға төзімділігі бойынша кешенді сауалнама жүргізіліп, нәтижесінде жеңіл, микробтарға қарсы және ауаөткізгіштігі мен гигроскопиялығы жоғары маталарды қолданудың қажеттілігін растайтын талдау нәтижелері ұсынылған. Дайындалған арнайы киім моделі QR-код арқылы сандық сәйкестендіру жүйесімен жабдықталған, бұл пациенттер туралы ақпаратқа жылдам қол жеткізіп, олардың жағдайын қадағалауды қамтамасыз етеді және медицина мамандарының жұмыс тиімділігін арттырады. Зерттеу жұмысының жаңалығы аурухана пациенттеріне арналған арнайы киімді жобалауға медициналық, эргономикалық және технологиялық шешімдерді біріктіретін кешенді көзқарас болып табылады.

Теріні илеу және былғары материалдарын дайындау жұмыстарын атқару барысында бірқатар күрделі жұмыстар орындалады. Бұл жұмыстар кезінде қоршаған ортаға зиянды және адам денсаулығына қауіпті көптеген химиялық заттар мен қоспалар қолданылады. Былғары өндірісінің алдында тұрған басты мақсат - мейлінше химиялық заттарды табиғи экстрактілермен алмастыру. Табиғи экстрактілерді илегіш ретінде илеу жұмыстарында қолдануға болады, сонымен қатар әрлеу жұмыстары барысында қолданылады. Жаңғақ қабығымен дайындалған табиғи экстрактінің құрамын LCMS-9030 Масс-спектрометрінде бақылау арқылы бояғыш қасиеті бар флавон анықталды, антиоксиданттық қасиеттері бар қышқылдар қатары табылды. Тері өндірісінде үш валентті хроммен илеу кеңінен қолданылады. Өйткені, бұл илеу түрі өндіріс үшін қолайлы әдістің бірі. Үш валентті хром қосалқы заттар, температура, фототозу, ылғалдылық және сыртқы қоршаған ортаның әсерінен былғарыда болған бос радикалдар алты валентті хромға айналады. Алты валентті хром адам өміріне қауіпті канцерогенді аурулар, бауыр, бүйрек жеткіліксіздігі, тері ауруларын туындауына себепші болады. Табиғи экстрактілер құрамындағы антиоксиданттар алты валентті хромның түзілмеуіне жағдай жасайды. Антиоксиданттық қасиеттері бар жаңғақ қабығынан дайындалған табиғи экстрактімен әрленген былғарыдағы алтывалентті хром шамасы EN ISO 17075 стандарты талаптарына сай Shimadzu UV-1601 PC UV-Visible жабдығымен анықталды. Жаңғақ қабығынан дайындалған табиғи экстрактілерді химиялық пигмент, су, әрлеусіз былғары үлгілерімен салыстырды және нәтижелерге сай алтывалентті хром шамасы азайғаны белгілі болды.

Бұл зерттеуде тұрақты даму тұжырымдамасы мен заманауи технологиялық инновациялар аясында классикалық стильдегі әйелдер киімін жобалау және өндірудің теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Жылдам мода мен тез өзгеретін трендтер үстемдік еткен дәуірде классикалық стиль тұрақтылықтың, мәдени сабақтастықтың және нәзік талғамның символы болып қала береді. Алайда оны қалыптастыруда жүйелі, ғылыми негізделген тәсілдің болмауы дизайн мен сападағы үйлесімсіздікке алып келді. Зерттеу барысында тарихи-канондық, эстетикалық-функционалдық және технологиялықтехникалық өлшемдерді біртұтас әдіснамалық жүйеге біріктіретін үшөлшемді теориялық модель ұсынылады. Тарихи-типологиялық, стильдік және салыстырмалы талдау әдістері арқылы 2021–2025 жылдар аралығында Max Mara, Dior, Chanel және Zara сияқты жетекші халықаралық брендтердің тәжірибесі зерттелді. Тұрақты даму жөніндегі корпоративтік есептерден, дизайнерлік мұрағаттардан және салалық дерекқорлардан алынған эмпирикалық мәліметтер классикалық эстетиканың технологиялық дәлдікпен және тұрақты даму қағидаларымен қалай үйлесетінін айқындайды. Нәтижелер классикалық канонды сақтаудың үш негізгі фактордың интеграциясына тәуелді екенін көрсетеді: тарихи сабақтастық, эстетикалық үйлесім және технологиялық прогресс. Max Mara, Dior және Chanel сияқты люкс брендтер шеберлік пен инновациялар арқылы ұзақ мерзімділік пен жоғары сапаға қол жеткізіп, осы тепе-теңдіктің үлгісін көрсетеді, ал Zara жылдам мода сегментіне лайық «жаппай классицизмнің» бейімделген моделін ұсынады. Ұсынылған модель киім дизайнының заманауи теориясы үшін құрылымдалған негіз болып табылады және жоғары сапалы өнімдерді тұрақты өндіруге арналған практикалық шешімдер ұсынады. Ол классикалық стильдің қазіргі сәндегі мәңгілік, этикалық және технологиялық тұрғыдан бейімделгіш жүйе ретіндегі өзектілігін растайды.